بررسی قیام های امامزادگان در ایران و جهان اسلام(قسمت اول)
چکیده:
قیام های امامزادگان واقعیتی انکارناپذیر در تاریخ ایران و جهان اسلام است و هیچ گاه فراموش نخواهند شد.
در این پژوهش، قیام های امامزادگان، به ویژه انگیزه ی آنان، در اعصار گوناگون بررسی شده است. هم چنین بررسی عوامل موثر در مبارزه ی آنها که موجب شکل گیری دوران جدیدی از توسعه و گسترش اسلام شد، از دیگر مباحث این نوشته است.
مهاجرت امامزادگان، با دو زایش مهم سیاسی در قالب خوانخواهی امامان شیعه، و زنده نگه داشتن دین اسلام، مولفه های مهم در حرکت آنان از مدینه به ایران و سپس پراکندگی در ممالک اسلامی بوده است. در این شرایط، اهمیت و پذیرا بودن نقاط مختلف ایران و علاقمندی ایرانیان به خاندان اهل بیت(ع)، و نیز عوامل سیاسی – مذهبی دیگری، موجب شکل گیری قیام های امامزادگان در ایران و جهان اسلام گردید.
این نوشتار تحت عنوان«بررسی قیام های امامزادگان در ایران و جهان اسلام» تدوین شده است. مقاله در بر گیرنده سه بخش است:
بخش اول: در بردارنده ی کلیات: واژه امام زادگان، اهمیت واحترام امام زادگان، امامزادگان در قرآن و احادیث است.
بخش دوم: نگاهی به مهاجرت و پراکندگی امام زادگان در ایران و جهان اسلام شده است.
بخش سوم: در این بخش به مشهورترین و تاثیرگذار ترین قیام های امام زادگان در ایران و اسلام پرداخته شده است.
واژه های کلیدی: امامزادگان، قیام، ایران، اسلام.
مقدمه
پیش از حادث شدن واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) و یاران باوفایش، جامعه اسلامی و اسلام ناب محمدی(ص) نسبت به آخرین سال حیات پیامبر(ص) تغییرات فراوانی یافته بود. سیر انحرافات تدریجی بعد از وفات پیامبراسلام و واقعه ی کربلا و روی کار آمدن خاندان بنی امیه و دیگر حکام جابر عباسی نشان داد که امویان و عباسیان هیچ اصالتی برای اسلام قائل نیستند، و به دنبال آن، آزار و اذیت خاندان وحی توسط حاکمان ستمگر، به ویژه کارگزاران دست نشانده ی امویان و عباسیان در اقصی نقاط جهان اسلام، نوادگان ائمه ی معصوم(ع) را به تحرک و واکنش وا داشت؛ که اندکی پیش از جنبش عباسیان، در قالب «قیام علویان» به منصه ی ظهور رسیده بود. در واقع، حمایت گروهی از خاندان علوی موجبات سقوط حکومت اموی مهیا شده و عباسیان روی کار آمدند. لکن این جابجایی نیز نتوانست نوادگان امامان شیعی را در پیشبرد اهداف متعالی آنان همراهی نماید. البته هیچ گاه این حرکت های انقلابی از چشم حکام جابر و ستمگر زمانه پنهان نبود. به همین دلیل، امامزادگان از نقاط پر خطر و نا امن به سرزمین ایران و سپس دیگر نقاط مطمئن ممالک اسلامی راهی شدند و اعصار مختلف شاهد حرکت ها و قیام های نوادگان ائمه اطهار(ع) بود که نمی توان به همه ی آنان که از اوائل قرن اول هجری به وجود آمده به طور مفصل و کامل پرداخت، اما کوشش خواهیم کرد آن مقدار از اتفاقات و قیام های مورد نظر را با استناد به مدارک و منابع موثق را که به نوعی با موضوع حاضر ارتباط دارد؛ توضیح دهیم.
بخش اول: کلیات
الف) ريشه ي واژه امامزاده
واژه ی «امامزاده» در لغت به معنای«فرزند یا نوه ی یکی از امامان» [1]و اصطلاحا از باب ذکر احوال و اراده محل، به «مدفن و مزار متبرک آنان و بزرگان سادات که در سراسر شهرها و روستاهای ایران پراکنده است»، اطلاق می گردد.[2]
این ها عباراتی هستند که ذیل واژه ی امامزاده، در هر لغتنامه ای می توان یافت. و بعضي گفته اند امامزادگان « کانون های معنوی اسلام در ایران به شمار می رود. امامزادگان سادات شیعه ی علوی هستند که در پی اقتدار خلافت اموی و تا پایان خلافت عباسی درنبرد با ستمِ خلافت و سلطنت برای تحقق عدالت و دفاع از حق مردم به شهادت می رسیده اند، و سپس در کانون اعتقاد و ارادت مردم جای می یافته و یادشان همواره گرامی بوده است». [3] و بدین سان بارگاه مطهر امامزادگان همواره بهترین تجلی گاه هنر قدسی و جایگاه درخشش ایمان راستین هنرمندان ایرانی و دست ساخته های آنان بوده است.
ب) اهمیت و احترام امام زادگان
محدث قمی می نویسد: « امام زادگان عظام و شاهزادگان عالی مقام که قبورشان محل فیوضات و برکات و موضع نزول رحمت و عنایت الهیه است، ملاذ درماندگان و ملجا واماندگان و پناه مظلومان که از بسیاری از آنان کرامات مشاهده شده، لکن پوشیده نماند امامزاده ای که انسان با اطمینان خاطر برای درک فیوضات و کشف کربات برای زیارتش بار سفر ببندند باید اول دو مطلب را درست کرده آن گاه قصد زیارت کنند.
اول: جلالت قدر صاحب آن مرقد را علاوه بر شرافت، نسب او را از کتابهای احادیث و انساب و تواریخ بداند.
دوم: معلوم بودن قبر آن بزرگوار و صحت نسب قبر به او که جمع بین این دو بسیار کم است».[4]
ج) امامزادگان در قرآن و حدیث
اهميت و جایگاه نوادگانِ امامان(امامزادگان)، در دين مبين اسلام(خاصه شیعیان) بر كسي پوشيده نيست و در نزد مسلمانان علی الخصوص ایرانیان مسلمان داراي جايگاه و اهميت خاصي است؛ زیرا که خداوند متعال ذریه ی پیامبر مکرم اسلام (ص) را گرامی داشته و در قرآن مجید از آنان تجلیل نموده،[5] و در این ارتباط؛ آیات و روایاتی به سبب پاسداشت فرزندان پیامبر و ائمه اطهار و لزوم و ادای دین به آنان نقل شده است.
خداوند در قرآن کریم به پیامبرش امر فرموده تا به پیروان خویش برساند که «قل لا اسئلکم علیه اجرا الا الموده فی القربی و من یقترف حسنه نزد له فیها حسنا، ان الله غفور شکور»[6] و پیامبر نیز این پیام الهی را به مردم رسانید، و فرمود، « انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی ما ان تمستکم بها لن تضلوا ابدا» [7]
در جایی دیگر، برخی مفسرین با اشاره به برخی از آیات قرآن کریم معتقدند که؛ «منظور از «قربی» در آیه ی کریمه ی «الا الموده فی القربی» تمام ذریه و دودمان پیغمبر است و در این زمینه بحدی روایت وارد شده است که از حد تواتر هم گذشته علاوه بر اینکه تمام مفسرین قرآن از شیعه و سنی هم بدان تصریح کرده اند، مثل صاحب تفسیر کشاف و ثلعبی که هر دو محبت به اهل بیتِ رسالت را از اصول مسلمه و ارکان اسلام برشمرده و خلافش را هم کفر محض می دانند. و در کل باید گفت که از آیات و روایات چنین نتیجه می توان گرفت که محبت به ذریه ی پیغمبر و به روایت شیخ کلینی به تمام سادات فرض و ترکش مورد عقوبت».[8]
افزون بر اشارات قرآن، در احاديث و روایات نيز بر زیارت امامزادگان تأکید شده است. مشهور است پيامبر اکرم(ص) در زمان حیات خویش قبور شهدای جنگ احد را زیارت می کردند و روایت شده كه فرمودند: کسی که بعد از وفات من، مرا زیارت کند، مانند آنست که مرا در حال حیات زیارت کرده باشد، کسی که دخترم فاطمه(س) را زیارت کند مانند آنست که مرا زیارت کرده باشد، کسی علی بن ابی طالب را زیارت کند، مانند آنست که دخترم فاطمه را زیارت کرده باشد، کسی که حسن(ع) و حسین(ع) را زیارت کند، مانند آنست که علی را زیارت کرده باشد، کسی که ذریه و فرزندان ایشان را زیارت کند، مثل اینست که خود آنان را زیارت کرده باشد.[9]
در روایتی دیگر از رسول خدا وارد شده است که « یا علی من زارنی او زار احدا من ذریتی زرته فی یوم القیمه فانقذته من اهوالها و یا علی من عمر قبورکم فکانما اعان سلیمان بن داود علی بناء بیت المقدس»[10]
از روایت مذکور چنین استنباط می شود که زیارت و تعمیر قبور امامزادگان، در مرتبه ای قرار دارد که شفاعت ائمه و حضور در بناء بیت المقدس را به دنبال دارد.
[1] - عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، ج اول، امیرکبیر، تهران، 1378، ص 229.
[2] - دایره المعارف تشیع، ج دوم، ص 392.
[3] - افتخارزاده، محمود،« درآمدی برمزارها: کانون های معنوی اسلام در ایران»، مجله وقف میراث جاویدان، سال دوم، شماره 7، پاییز 1373، ص .
[4] - صحفی، سیدمهدی؛ زندگانی حضرت معصومه(ع) و تاریخ قم، قم، 1378، ص 56.
[5] - سوره ی مبارکه ی کوثر، آیه ی 1، انا اعطیناک الکوثر«ما به تو ای پیامبر کوثر(خیر کثیر و نسل فراوان) عطا نمودیم.
[6] - سوره ی مبارکه شوری، آیه 23. (ای پیامبر به مسلمانان بگو: من از شما اجر رسالت نمی خواهم جز اینکه به اهل بیت و فرزندان من مدت و محبت منظور دارید و دوستدار آل محمد باشید،(که این اجر هم به نفع امت و برای هدایت یافتن آنهاست)، و هر که کاری نیکو انجام دهد ما نیز در آن مورد بر نیکویش بیفزاییم که خدا بسیار آمرزنده گناهان و شکرگذار است).
[7] - حدیث ثقلین به نقل فریقین شیعه و اهل سنت.(من در میان شما امت اسلامی دو چیز گرانبها می گذارم و آن دو یکی کتاب آسمانی قرآن و دیگر عترت من(اهل بیت من) است، از آن دو پیروی کنید تا هرگز گمراه نشوید).
[8] - فیض، عباس؛ انجم فروزان، قم، 1322، ص 55.
[9] - بحارالانوار، ج 10.
[10] - فیض، پیشین، ص 59.
